سه شنبه 16 شهریور 1389   
 
 
 
 
 
مديريت محتوا
 

میرملاس درهمیان کوهدشت ، گنجینه هایی بی سر پناه

 

   روز سوم اسفند ماه سال 1386  برای دیدن سنگ نگاره های کوهدشت لرستان وارد این منطقه شدیم.    
رشته کوه همیان ازشمال تا شمال غرب دشت سرسبز و حاصلخیزشهرکوهدشت کشیده شده است. این کوه در محاصره‌ی درختان درهم فشرده‌ی بلوط قرار دارد . خاک دشت، سرخ و نرم همچون حنا ، حاصل خیز وسرسبزهمچون حریر است. جنس سنگ های این رشته کوه از نوع آهکی سفید رنگ و شاید از نوع  متاسوماتیسم Metasomatism باشد که نیاز به مطالعه ی دقیق تری دارد . سنگ های آهکی سفید رنگ به علت بارندگی، در بعضی نقاط به تیرگی گراییده و براثر فرسایش اغلب تخته سنگ های غول پیکر ازارتفاعات بالا دست به پایین در دامنه ی کوه فرو افتاده اند که با رویش گل سنگ بر آنها، رنگشان به سیاهی گراییده است.

  

     دور نمای ایوان غار و بوم های دارای رنگین نگاره های 12000 ساله از فاصله دور.

 
 این کوه ها رمز و راز های فراوان در خود دارند و شاهد غم ها وشادی های مردمان چند ده هزارساله ی این دیارند. دراین سرزمین مردمانی زندگی می کرده اند که آثار سرپنجه های هنرمندانه ی آنها بر سنگ های سخت بعد از گذشت دوازده هزار سال هنوز جلوه گر و بیان کننده ی اندیشه های آنها درهزاران سال پیش است . آنان تصاویر زندگی خود و مردمان هم عصر خود را به بهترین صورت ممکن به نمایش گذاشته اند . اینجا همان تیمره ی علیا یا سیمره است. برعکس تیمره ی سفلی که هنرمندان آثار خود را برسنگ های سخت حکاکی( (Petroglyphs) کرده اند ، دراینجا هنرمندان با رنگ های بسیار با دوام رنگین نگاره های(Pictographs) بسیار زیبا آفریده اند.

   

اینجا نگارخانه ی کهن بشریت است. نگارخانه ای که بیننده ندارد و اگر هم کسی اینجا بیاید، شاید عاشق فرهنگ و هنرکهن ایران زمین باشد.  او بی تردید از دیدن شرایط حاکم بر این آثار کهن و بی بدیل ،  دست برچهره خواهد گذاشت وازغم خواهد نالید. گریه ای نه برای ازدست دادن آنها، بلکه برای این که ما چقدر از زندگی واقعی خود مغفول مانده ایم. زندگی ما سیردرغفلت شده ، غفلت از خود ، غفلت از فرهنگ ، غفلت از دیدن و لذت بردن پدیده هایی که غربیان حاضرند هزاران کیلومتر طی طریق کنند تا فرصت دیدن آنها را بیابند  اما ما حتی این زحمت را به خود نداده ایم که از آنها دیدن کنیم و سر پناهی هرچند باقیمتی ناچیز برای این آثاربی بدیل تهیه کنیم. چرا ؟؟

 

بر روی سنگ نگاره های  12000 هزار ساله توسط افراد ناگهان به وسیله افشانه ها، نقش های مخدوش کننده ایجاد شده است.
 

مسافتی سخت و طولانی را طی کردیم تا به دهانه ی غار رسیدیم. با کمال ناباوری دیدیم که هرکس باآنچه بر دست داشته از قبیل زغال ، اشیاءتیز ، رنگ های اسپری و .... بر روی این نگاره های بی بدیل چندین هزارساله کشیده و نوشته‌اند. تنهاچیزی که نمی شد دید ، نگاره های بی نظیری بود که قیمتی برای آنها متصور نمی توان بود . خطوط یادگاری درهم و در جاهایی نیز با رنگ های اسپری آنها را نابود کرده اند، به طوری که نقش های اولیه قابل رؤیت نیستند. طبیعت هم بیکار ننشسته و نور مستقیم آفتاب و رسوب های آهکی از دیواره های فوقانی، همچون آدمیان نگاره‌ها را تخریب کرده است ولی نه به اندازه ی عناصر انسانی. جاهایی هم که خط کشیده نشده گودال های متعددی حفر شده است. 

  و این درحالی است که یونسکو در مورد سنگ نگاره ها  شعار می دهد:

 * هرگز آنها را لمس یا خیس نکنید . بسیار ضربه پذیر اند.

* هرگز روی آنها اثر نگذارید و چیزی اضافه نکنید.

* روی آنها راه نروید.

* همان طور که هستند بگذارید بمانند.

* فقط از آنها عکس بگیرید. 

* Never touch or wet rock art - it is highly damaging            
* Never chalk or enhance engravings

* Do not walk on engraved rock

* Leave all archaeological artefacts as they are

* Only take photographs, only leave your footsteps

  

 
 
هرانسان صاحب احساسی از دیدن این صحنه های آزار دهنده جداً مکدر و غمگین می شود.نقوش اینجا همگون غارهای کرکس و لاسکو در فرانسه است (رنگین نگاره ها Pictographs). آنجا برای محفوظ بودن حتی از رطوبت تنفس انسان های بازدیدکننده ، مقابل آنها حصار شیشه ای کشیده اند!

 شرح کلی رنگین نگاره ها :

ورودی غار به علت ریزش طبقات فوقانی مسدود شده است. پنج ردیف نقش بارنگ های قرمز، سیاه و یکی هم زرد کم رنگ، نقاشی (Pictograph) شده اند.نقوش دیواره ی سفید ایوان غار توسط عوامل انسانی و طبیعت به شدت مخدوش شده و به سختی قابل مشاهده اند.
 براساس نظریه ی کارشناسان میراث فرهنگی ،گردشگری و صنایع دستی که بارنگ به دیواره ی غارنوشته اند، پیشینه ی  این آثار به هزاره ی دهم ق .م (12000 هزارسال پیش) می رسد.
ارتفاع بوم دیواره از سطح زمین بیش از 500متر است که برای رسیدن به آن باید از لابلای درختان بلوط به هم فشرده و شیب تند و طولانی گذر کنیم. از سه جهت رسیدن به ایوان غار ممکن است که مسیر شرقی راحت تر و نزدیک تر می باشد.
دامنه ی طولی بوم بیش از 200 متر است که در جنوب غربی یک بوم کوچک دیگر وجود دارد،رنگین نگاره ای تک که رنگ آن قهوه ای تیره و ارتفاع بوم ازکف ایوان از 3تا 9متر متفاوت است.

موقعیت رنگین نگاره ها:

 1-  از سمت راست اولین نقش، یک انسان است که دستانش را به نشانه ی  اقتدار برکمر زده یا شاید به نشانه ی نیایش دستان خود را برسینه دارد که مورد دوم محتمل تر است. در سمت چپ آن یک سوارکار که بااسب خود ایستاده به چشم  می خورد . البته برای دیدن آنها دقت زیادی لازم است.            
2-  درسمت چپ نقش انسان ذکر شده ،یک نماد سه شاخه که شاخه های آن به طور افقی روبه سمت چپ قراردارد، دیده می شود . احتمالاً این نماد در آن دوران معنای خاصی داشته است.             
3-  آن طرف تر به سمت چپ یا غرب، نقوشی ترکیبی دیده می شود. یک سوار کار با کمان درحال شکار(شاید شکار بزکوهی و بچه اش) که این رنگین نگاره به سختی قابل مشاهده است . نورمستقیم آفتاب رنگ های به کار رفته را سوزانده و رنگ آنها پریده است.
4- درسمت فوقانی این نقوش،تصویرحیوانی دیده می شود که ظاهری شبیه به گرگ دارد و  نسبت به دیگر نقوش پررنگ تر است. 
 5-  بعد از نقش این حیوان یک بزکوهی دیگر دیده می شود که در حال چریدن و جهت صورت آن روبه سمت راست است .             
6-  آخرین نقش ها دراین مجموعه یک بزکوهی و دو نقش نامشخص است که توسط مردم با افشانه برروی آن نقش آنها یک بزکوهی بزرگ دیگری ایجاد شده است.      
7- در قسمت غرب غار بر دیواره ی عمودی که دور دست این ایوان است، دو نقش وجود دارد که خوشبختانه آثار آسیب انسانی برآنها مشهود نیست. فقط عوامل طبیعی برآنها صدمه زده و نقش صحنه ی جنگ سوار کاری با حیوانی عجیب است، درحالتی که اسبش بر روی دوپای عقب ایستاده  و در بین آنها یک بزکوهی نیز دیده می شود. شاید سوار کار درحال نجات بزکوهی ازچنگال حیوانی درنده باشد.
8- یک  نقش بسیارکم رنگ دیگر که به زردی گراییده و به سختی قابل مشاهده است، در چند قدمی نقوش ذکر شده وجود دارد.

 رنگین نگاره های میرملاس از کم نظیرترین نقوشی است که درایران با رنگ خلق شده اند. آنها نیاز به مراقبت ویژه دارند. با نصب پلاستیک های ضخیم یا تور ی های ریز می توان آنها را از دسترس انسان های نا آگاه حفظ کرد .

 هزینه ی زیادی هم لازم ندارد، در غیر این صورت تا ده سال آینده هیچ نشانه ای ازاین آثار بی نظیر باقی نخواهد ماند.
آنها هویت و شناسنامه ی این ملت اند و برای ماندگاری آنها بیشتر از این باید ارزش قائل شویم. آنها از بهترین سامانه های توسعه ی توریسم و اکوتوریسم هستند که می توانند غبار محرومیت را از منطقه بزدایند و عظمت این ملت را نزد دیگر ملل به نمایش بگذارند. 

 

   

ردیف

شرح پارامترها و متغیرهای غار همیان کوهدشت لرستان ، تاریخ 2/12/86

 تعداد کل

I

اندازه (طول ،عرض وارتفاع بوم ازسطح زمین): طول کتیبه اصلی بیش از 15متر ، عرض حدوداً 3 متر ، ارتفاع ازسطح زمین نزدیک به 4متر.

 

II

زاویه شیب نگاره ها : زاویه شیب 90 درجه .

 

III

محل قرار گرفتن بوم :  جنوب شرقی کوه همیان، کوهدشت.ارتفاع از سطح زمین بیش از 500متر

 

IV

تعداد نقوش  و نوع نقوش:  دیواره غربی غار5 مورد، بالای در ورودی غار 9  مورد .طبق شرح  فوق

 14مورد

V

میزان هوازدگی نقوش : بسیار زیاد ، متمایل به رنگ بستر و بی رنگی.

 

VI

اندازه  نقش حکاکی شده :  تقربیاً  از 3 تا 14  سانتیمتر .

 

VII

نوع سنگ نگاره ها: کلیه نقوش با رنگ  یا ظاهراً ترکیبی از گل اخری و شیره گیاهان نقاشی شده اند و از نوع رنگین نگاره ها Pictographs هستند .

 

VIII

جهت قرار گرفتن نقوش : اکثراً روبه جهت راست نقاشی شده اند.

 

IX

ابزارهای بکار رفته جهت نقاشی ها : از ابزارهای ظریف برای نقاشی ها استفاده شده واز کشش انگشتان اثری نیست .

 

X  

پیام نگاره ها در قالب خطی اند یا نقاشی : همه نگاره ها به روش نقاشی بارنگ بوجود آمده اند و ازنوع  نقاشی هستند.  

 

XI

قدیمی ترین نقوش و آثار : یک سوارکار است که در تعقیب بزکوهی است و رنگ آن بعلت عوامل طبیعی شبیه رنگ بستر شده قدمت نگاره ها براساس نوشته میراث فرهنگی  12 هزارسال است.

 

XII

 

میزان خدشه های وارد شده : سنگ نگاره ها توسط عوامل متعددی در معرض نابودی هستند :
 1 - فرسایش بیولوژی ( گل سنگ ها و دیگرگیاهان)
 2- فرسایش نمکی (نفوذ آب به درون سنگ ها )
3-  فرسایش  انجمادی ( نفوذ آب درون شیارها و انجماد آنها که باعث متلاشی شدن سنگ می شود)
4) - فرسایش حرارتی ( سرد و گرم شدن در  روز و شب  باعث انقباض و انبساط و متلاشی شدن بستر می شود )
5- فرسایش بوسیله اسید ها ( ترکیب آب باران با CO2  و ایجاد اسید کربنیک )
6-  فرسایش تابش مستقیم نور آفتاب که باعث کم رنگ شدن و محو آثارآنها می شود 
 7- از همه خشن تر و بیشتر عوامل انسانی ( نوشتن یادگاری های بی حد و حصر ، اضافه کردن کلماتی از قبیل یادگاری یا اسامی بی معنای زیادی توسط انسان های نا آگاه که باعث تخریب و مخدوش شدن نقوش گردیده و از این طریق صدمات  جبران ناپذیری به این آثارهنری و تاریخی بی نظیر این منطقه وارد آمده است)
این امکان وجود داردکه باساخت حفاظ های آهنی و سقف های مناسب ،آنها را محصور و محفوظ کرد، تا از آسیب های طبیعی و انسانی در امان باشند.    

 

XIII

جنس سنگ و رنگ بوم  :  از نوع سنگ آهک سفید رنگ شبیه به متاسوماتیسم Metasomatism.

 

 

 

 

 

  باحترام – محمد ناصری فرد
زمستان 86

 

سنگ نگاره های  همیان لرستان2

سنگ نگاره های لرستان، در جای جای این استان پراکنده اند . همچون دیگر سنگ نگاره های ایران برروی آنها مطالعات عمیقی صورت نگرفته است. محوطه های شرق ازنا ،شرق الیگودرز ، بروجرد1 و کوه های همیان2 (کوهدشت) از نقاطی است که انواع سنگ نگاره ها در آنهاکشف شده و موجود است. لازم به ذکر است که هیاتی در سال 1971 میلادی به سرپرستی برداسی و میر ملاس از سنگ نگاره های کوهدشت بررسی هایی داشته اند3 لکن این مطالعات چندان عمیق و جامع نبوده است . چراکه به تازگی نمونه های بسیار زیادی از سنگ نگاره ها در لرستان کشف شده است که با توجه به کشف آنها ، تحلیل و تفسیر نیز فرق خواهد کرد. البته آقایان ایزد پناه 1363 و جلال عادلی 1379 نیز کوشش هایی در جهت کشف نمونه های جدید سنگ نگاره ها در استان لرستان انجام داده اند.
 
  
    
سنگ نگاره های موجود در استان لرستان هم اکنون بیش از هزاران مورد است که این سنگ نگاره ها از محدوده شمال غربی استان اصفهان ، جنوب شرقی استان مرکزی تا لرستان ، همدان و کردستان در یک امتداد بهم فشرده کشیده شده اندکه همه آنها از یک سبک نگاره پردازی همگون پیروی می کنند و بیشترین نمونه نقوش تکراری در این نگاره ها بزکوهی است. 
از جمله سنگ نگارهای استان لرستان می‌توان به غارهای منقوش و مسکونی پیش از اسلام، همیان یک و همیان دو در شمال کوهدشت (مربوط به دوره پالئولتیک)، غار بتخانه در 18 کیلومتری جنوب شرقی کوهدشت ، غار میرملاس در 30 کیلومتری کوهدشت، غار عالی‌آباد در کوهدشت، غار برد سفید در شمال همیان، غار میر میلات در شمال غرب کوهدشت (مربوط به دورانی قدیم تر از دوره نئولتیک) غار کلماکره در شمال غرب شهرستان پلدختر، سنگ نبشته (مربوط به قرن بیستم) در خرم‌آباد اشاره کرد و...

 
 
 

   

 

 

 

 
 
عکس همراهان محلی  که بی شائبه در پیدا کردن سنگ نگاره های کوهدشت با نگارنده همراهی و مساعدت داشتند، من تاکنون با مردمانی مهربان وخون گرم چون آنان مواجه نشده بودم، آنها با رفتارشان به نگارنده از آنها مهرورزی آموخت ، بویژه آقایان بساطی و قبادی . درود برهمه مردم مهربان لرستان.
 
 
 
 
 
 
 جهت اطلاعات بیشتر در مورد سنگ نگاره ها، به کتاب : موزه های سنگی هنرهای صخره ای ( سنگ نگاره های ایران) اثرنگارنده مراجعه نمایید
 

 

1 - نگارنده

2 - شهرزادی 1376 - ایزد پناه 1363

3 –مک بورنی 1348 Mathenso 1976

 

 
                                   
موسسه اطلاع رسانی و نشر دیجیتال آسمان.هرگونه برداشت متن و تصاوير با ذكر منبع بلا مانع است
 Powered By: پورتال پالیز-Paliz Portal