سه شنبه 16 شهریور 1389   
 
 
 
 
 
مديريت محتوا
 
 
 

 

سنگ نگاره های طبس

 

در سومین روز بهار 87 از کوه ارنان یزد به طرف شهرستان طبس که مسافتی بیش از300 کیلومتر دارد ، حرکت کردیم، جاده ای باریک درمیان صحرایی خشک را پشت سرگذاشتیم و ساعت 4 عصر به طبس رسیدیم ، هیچگونه اطلاع قبلی از وجود وموقعیت سنگ نگاره های منطقه طبس نداشتیم فقط دریک گزارش کوتاه تلویزیونی  نمونه هایی از آنها را که اکثراً بزکوهی بودند دیده بودیم ، نخست می بایست هرجاکه کوه وگذر آب است را بررسی کنیم، تاکه شاید موفق به کشف سنگ نگاره ها بشویم. در نقشه راهنمای شهر طبس که نگاه می کردیم نامی از سد کریت برده شده بود، پس می بایست به آنجا می رفتیم ، عزمان را جهت رفتن به آنجا جزم کردیم ، اهالی می گفتند مسافت سد کریت تا طبس 45 کیلومتر است و حدود 10کیلومتر هم باید ازکوه بالا بروید، درضمن ورود افراد متفزقه هم به آنجا ممنوع است.

 

 تابلو سد بتونی کریت (کوریت ) در جلو سد ساخته شده متعلق به دوره  ساسانی  با ارتفاع نزدیک به 40 متر که در شکاف صعب العبورآن نقوش کم رنگ بز کوهی قابل مشاهده است، 55 کیلومتری جنوب شرق طبس.بهار 87
 
ساعت 5 عصر بودکه از طبس به طرف سد قدیمی کریت (کوریت ) راه افتادیم،  وقتی به بلندی کوه ها رسیدیم متوجه شدیم که چه جاده ای صعب العبور وخطرناکی دارد ، آفتاب کم کم در حال غروب کردن بود، پس از طی مسافتی دشوار هوا تاریک شد و موفق به پیدا کردن سد نشدیم، ناچار شدیم مجدداً به طبس باز برگردیم، شب در آموزشگاهی استراحت کردیم ، آنقدر خسته بودیم که بدون شام خوابیدیم .
 صبح زود (ساعت 5 صبح ) از خواب برخاستیم و ساعت 5/5 حرکت کردیم ، پمپ بنزین برخلاف دیگر روزها که بسیار شلوغ بود، خوشبختانه خلوت بود ، باک بنزین اتومبیل مان را پراز بنزین کردیم و مجدداً به طرف جاده سدکریت که هم جهت مسیر جاده فردوس و بیرجند بود حرکت کردیم ، آفتاب تازه طلوع کرده بودکه به ابتدای جاده کوهستانی رسیدیم ، می بایست 11 کیلومتر راه از کوه های سربه فلک کشیده بالا و پایین برویم تا به ورودی سد برسیم، عاقبت به ورودی سد رسیدیم، نگهبان سد مردی مودب و با نزاکت بود ( آقای حسین زراعی) ، شرح چرایی خودمان را برای کشف سنگ نگاره ها توضیح دادیم و ایشان همراهی کردند ، (جای دارد در اینجا از مساعی و همکاری آقای حسین زراعی قدردانی کنیم)  سد جدید و مدرنی در جلو سد قدیمی کریت ساخته شده بود. سد  قدیمی از آجرهای بزرگ و سنگ چین های روی هم ایجاد شده بود. داربست های فلزی زیادی نصب کرده بودند که  دهانه خروجی آب سد حدود 60 متر پایین تر از تاج سد قرار داشت ، به قدری پایین رفتن از آن دشوار بود که احتمال بازگشت به بالای سد را  نمی دادیم .
 خیلی وحشتناک بود ،آنهایی که روی تاج سد جدید رفته اند و ازبالای آن به عمق دره و حفره نگاه کرده اند می دانند، چرا ما احتمال بازگشت را ضعیف می دانستیم . بعد از یک ساعت کاوش سه نقش بزکوهی که رنگ آنها بسیار کم رنگ شده بود در ارتفاع  حدود سه متری از سطح گذر آب دره مشاهده کردیم، البته در زمان حکاکی این نقوش شاید در فاصله 2 متری بوده اند که براثر فرسایش کف دره سطح آنجا پایین نشسته است ، چرا در آنجا این نقوش حک  شده اند؟ چرای آن نیازمند بحث زیاد است که به شرح مختصرآن بسنده می کنیم.
 ازپشت کوه های سمت غرب سد، راه یابی به این دره سنگی راحت تر است و هنرمندان حکاک در هزاره های قبل از آنجا آمده و این نقوش را حک کرده اند.
نقش بزکوهی در ماقبل تاریخ و دوره های تاریخی ،نمادی از فرشته درخواست آب ،زایندگی و فراوانی نعمت بوده است ، به همین خاطر آنها را حک کرده اند تا این فرشته ها کمک کنند این آب همیشه جاری باشد و هیچ وقت کم نشود ، چراکه آب مایه زایش ، برکت  و فراوانی نعمت است.

 

 سد بتونی کریت (کوریت ) در جلو سد ساخته شده متعلق به دوره  ساسانی  با ارتفاع نزدیک به 40 متر که در شکاف صعب العبورآن نقوش کم رنگ بز کوهی قابل مشاهده است، 55 کیلومتری جنوب شرق طبس، بهار 87.
 
بعد از گرفتن عکس و تعیین مختصات می بایست این مسیر دشوار راه  را برگردیم ، در باز گشت مشکل اصلی ما شروع شد که خوشبختانه با زحمت زیاد توانستیم از آن دره مخوف جان سالم بدر ببریم و بالا بیاییم.
 بسیار خوشحال و مسرور بودیم که توانسته بودیم در کویر نقش هایی  را پیدا کنیم، تصورش را هم نمی کردیم.
 آقای زارعی منتظر بازگشت ما بود، بارسیدن به مقر نگهبانی ایشان با خوشرویی از ما پذیرایی کردند و نهایت لطف خود را برما ابراز داشتند، سپس ایشان آدرس سد نهرین را که در فاصله 18 کیلومتری شمال شرق طبس درنزدیکی روستا های خرو علیا و سفلی قرار داشت به ما دادند ، ضمن خدا حافظی ، مجدداً جاده سخت و ترسناک سد قدیم و جدیدکریت را، به طرف طبس پشت سرگذاشتیم.
ساعت 5/11 صبح روز چهارم فروردین به طبس رسیدیم ، جویای مسیری برای رسیدن به چشمه های آب گرم و سرد نهرین درنزدیکی روستاهای خروعلیا و سفلی شدیم ، با جوان مهربانی مواجه شدیم ، از او راهنمایی خواستیم، او با خوشرویی و مهمان نوازی ما را راهنمایی کرد، بعد از طی جاده ای پرپیچ وخم به روستای خروعلیا وسفلی رسیدیم ، کمی جلوتر رفتیم ، جاده ای خاکی شروع شد طول آن حدود 3 کیلومتر بود. در نزدیکی رودخانه اتومبیل سواریمان را پارک کردیم و باکفش ناگزیر بودیم وارد نهری از آب ولرم بشویم، همه مردم با لباس های خیس از کنارما می گذشتند ، درمحل گذرآب، در ارتفاعات حدود 20 متری،  در طرفین دره دیواره هایی بلند از جنس خاک و ماسه وجود داشت که  دخمه هایی از انسان های ادوارکهن برسنیه دست راست دره دیده می شد که طی زمان های طولانی گذر آب تمام ورودی و خروجی های آنها را خراب کرده بود ، تعداد آنها نزدیک به مدخل ورودی دره 6 مورد بود،  درهای ورودی همه آنها به اندازه ای بود که یک فرد بسختی می توانست داخل آنها بشود ، شکل درها شبیه به مستطیل بود و در وسط دره  4 نمونه دیگر ازاین دخمه ها قابل مشاهده بود که جمعاً تعداد آنها به 10 مورد می رسید.
 
  
دره سد نهرین (حمام مرتضی علی ) طبس و سنگ نگاره های موجود دردیواره تنگ که همه نقوش بزکوهی ، نماد درخواست فراوانی آب ، زایندگی و فراوانی نعمت است ، هیچ یک از بازدیدکنندگان متوجه وجود آنها نمی شدند.عکاس محمد ناصری فرد ، بهار 87
 
بعد ازطی مسافتی قریب به یک کیلومتر از میان دره و درون آب های ولرم به حفره های ایجاد شده براثر آب گرم در سمت چپ دره رسیدیم که بعضی افراد داخل آنها که تنگ و تاریک بودند استحمام می کردند و به آنها حمام مرتضی علی می گفتند ، رهگذران و باز دید کنندگان  زیر قطرات به هم فشرده آب های گرم که از ارتفاعات سمت چپ به پایین می ریخت می ایستادند، درست در سمت راست در مقابل ریزش آبهای گرم، آبهای سرد از بلندای دره و  سوراخ های اطراف دره به پایین ریزش می کرد، بسیار زیبا و دیدنی بود ، وسط کویر آن همه آب، آنهم در چند متری گرم و سرد، دنیابی دیدنی وبی نظیرداشت ، بعد ازطی چندین متر به طاقی رسیدیم که با چوب و آجر در بین دره بصورت طاقدیس ایجاد شده بود و برآن آثاری ازکاشی کاری ها دیده می شد که به آن طاق شاه عباسی می گفتند.
 صحنه بسیارحیرت آور در اینجا، مواجه  شدن ما با سنگ نگاره هایی با نقوش بزهای کوهی بود که بازحمت زیاد می شد آنها را دید. با تلاش زیاد بالاخره موفق شدیم تعدادی از آنها را شمارش کنیم، تعداد قابل تشخیص آنها 17مورد بود که بجز سه مورد که سالم بودند، بقیه فقط قسمت هایی ازآنها قابل دیدن بود . کمتر کسی بود که از آنجا گذر کند و به آنها نگاه کند، دقت و عکس گرفتن های ما باعث کنجکاوی بعضی باز دیدکنندگان فراوان دره شده بود، اما آنها هرچه تلاش می کردند نمی توانستند متوجه منظور و هدف ما بشوند، چرا بزکوهی؟ و چرا آنجا ؟  این چراها همان چیزی بود که در تمام نقاط ایران پاسخش یکی است.
 

 
 
اینها نمادهایی از فرشتگانی هستند که برای نگهبانی آب، افزایش و فراوانی نعمت حک شده بودند.
آب عنصر بسیار ارزشمندی است که بدیلی برایش نمی توان تصور کرد، ای فرشتگان کمک کنید این آب همیشه فراوان و زاینده و پرازنعمت باشد،  نقوش بزکوهی در هرجای ایران که محل زایش آب باشد و بستر مناسب برای نقاشی یا حک نقوش باشد از هزاران سال قبل آثارش را در آنجا می بینیم ، این یک اصل است که شما می توانید آنرا در موطن خود نیزتجربه کنید، روی آبخوری های هزاره ها5 ق.م تا 1ق.م . روی پلا ک های فلزی ، فرش ها و حتی بصورت خال کوبی بربدن های خودTattook این نقوش قابل مشهودند.
همین نمونه ها را چندی قبل در کوه ارنان شاهد بودیم ، اینها همه ریشه در عمق فرهنگ کهن ایران زمین دارند ، ادامه همین نقوش در شرق و شمال شرق ایران همچون: سنگ نگاره های نیک شهر، سراوان ، بیرجند و نهبندان در میان کویر و در کشورهای همسایه غرب هندوستان ، افغانستان ، پاکستان ، تاجیکستان، قرقیزستان ، قزاقستان ، جمهوری آذربایجان، ارمنستان ، ترکیه و حتی تا مصربا همین طرح ها و شاید پیام ها کشیده شده اند ،مسحورکننده است. قدمت سنگ نگاره های موجود در این تنگه با نمونه های موجود دردره ناهوک سراوان و تنگال استاد بیرجند بی ارتباط نیستند و قطعاً بعضی از آنها دردوره های مشابه حک شده اند و قدمت آنها بانمونه کشف در نقاط مذکور بی ارتباط نیست ، براین اساس قدمت آنها با نمونه های سال یابی شده در کشورهای همسایه نزدیک است ، شاید قدمت آنها به دوره های چهارم یا پنچم ق.م برسد ، شیب بوم 90درجه است  و با فرسایشی در حدی بسیار کم ، لکن تبخیرآب های اسیدی حاصل از آب معدنی داخل تنگه فرسایش آنها را خیلی بیشتر از این رقم نشان می دهد.

 

 کربن سنجی یا ابزارهای مناسب دیگر دراینجا کمک کننده های  قابل قبولی برای سن سنجی آنها خواهد بود و شاید یکی دیگر از ابزارهای مناسب تطبیق سبک های  و طرح نقوش سالیابی شده بیرجند که منطقه ای نزدیک به اینجاست مناسب باشد.

 کربن 14 – کلید راهنمای گذشته

با مشخص کردن اینکه چه مقدار از هسته ای رادیواکتیو باقی مانده است متوجه می‌شویم که چند نیمه عمر ماده سپری شده و چون نیمه عمر عناصر را می‌دانیم به راحتی می‌توانیم سن اشیاء قدیمی را محاسبه نماییم.
عمر اشیاء قدیمی به کمک ایزوتوپ های رادیواکتیو کربن 14 C14 تعیین می‌شود که تغییرات آن بطور طبیعی اتفاق می‌افتد. به کمک زمان سنجی کربن 14 طول عمر اجسام را تا 60000 سال می‌توان تعیین کرد.     
زمانی که نوترونهای پرتوهای کیهانی در اتمسفر با نیتروژن های 14 برخورد می‌کنند. به طور مداوم کربن 14 تولید می‌شود کربن 14 به سرعت با دی اکسید کربن هوا مخلوط شده و از طریق فوتوسنتز در گیاهان جذب می‌شود به این ترتیب کربن 14 در تمام موجودات زنده راه پیدا می‌کند پس قسمتی از همه کربن های موجود در بدن موجودات زنده کربن 14 است که نسبت تمرکز آن هم مقدار ثابتی است. اما کربن 14 یک عنصر رادیواکتیو است و با مرور زمان واپاشی کرده و تبدیل به عناصر دیگر می‌شود. زمانی که یک موجود زنده می‌میرد و یا گیاهی خشک می‌شود، دیگر کربن 14 جدیدی به طبیعت اضافه نمی شود اما کربن های 14 قدیمی شروع به واپاشی می‌کنند.
نیمه عمر کربن 14 حدود 5760 سال تعیین شده است. بنابراین زمانی که باستانشناسان یک تکه ذغال را در غار یا یک قطعه چوب را در یک بنای قدیمی پیدا می‌کنند، می‌توانند به دقت مقدار کربن موجود در آنها را اندازه گرفته و مقدر کربن 14 آن را تعیین کنند و سپس با در نظر گرفتن میزان کربن 14 موجود در درختان امروزی مقدار کربن 14 این اجسام را در زمان خود مشخص کنند. و از این راه طول عمر جسم مورد نظر را به دست آورند.     
برای اندازه گیری بقایای کربن 14 موجود در تکه چوبی که در یک پناهگاه قدیمی پیدا شده می‌توان آن را تجزیه نمود و عمرش را با دقت خوبی تعیین کرد. این امر، زمان شکسته شدن یا بریده شدن تکه چوب از درخت جهت ساختن پناهگاه را مشخص کرده در نتیجه دورانی را که انسانها از این چوب استفاده کرده اند تعیین می‌شود.          
برای جدا کردن کربن 14 از دیگر عناصر، چوب را می‌سوزانند تا به صورت گاز متان یا اتان دربیاید گاز حاصل را که دارای کربن 14 است به مدت یک ماه درون یک محفظه نگه می‌دارند در این مدت ترکیبات اورانیوم که ممکن است باعث اندازه گیری غیر واقعی عمر شوند واپاشیده شده و مقدارشان به حداقل می‌رسد. سپس به وسیله دستگاهی میزان تشعشع اتم های کربن 14 موجود در نمونه را بررسی می‌کنند. و به این ترتیب عمر نمونه را مشخص می‌کنند. با وجود همه امتیازاتی که زمان سنجی کربن 14 داراست محدودیت هایی نیز دارد. کربن 14 نیمه عمر نسبتاً کوتاهی دارد و فقط جهت تعیین طول عمرهایی تا 60 هزار سال قبل مفید است. برای عمرسنجی موارد قدیمی تر باید از دیگر عناصر رادیواکتیو که نیمه عمر بیشتری دارند استفاده کرد. که البته اساس کار این زمان سنجی‌ها هم کاملاً مشابه کربن 14 است. به غیر از کربن 14 عناصر دیگری نیز در زمان سنجی بکار می‌روند که عبارتند از: اورانیوم 238 ( 7238) که پس از چندمین مرحله واپاشی به سرب 206 (Pb206) تبدیل می‌شود. اورانیوم 235 (7235) که به سرب 207 (pb207) توریوم 232 که سرب 208 و پتاسیم 40 که به آرگون 40 تبدیل می‌شود.  
زمانی که زمین شکل گرفته شامل ذخایری از ایزوتوپ هی اورانیوم 238 بوده است. نیمه عمر اورانیوم 238 در حدود 5/4 میلیارد سال است. دانشمندان معتقدند که هنگام تشکیل زمین اصلاً سربی وجود نداشته و تمام سرب موجود در کره زمین در اثر واپاشی اورانیوم بوجود آمده است. از آنجایی که ما نیمه عمر اورانیوم رامی دانیم و در ضمن می‌توانیم مقدار اورانیوم 238 و سرب موجود در یک نمونه را اندازه بگیریم می‌توانیم طول عمر سنگهایی را که متعلق به میلیاردها سال پیش هستند را مشخص کنیم. اکثر نمونه سنگها شامل دو مقدار مساوی از اتم های اورانیوم 238 و سرب 206 می‌باشند یعنی مقدار اورانیوم نصف شده است یعنی اورانیوم یک نیمه عمر خود را گذرانده است و این سنگها 5/4 میلیارد سال قدمت دارند. تا مدتها تصور می‌شد که زمین فقط 100 میلیون سال عمر دارد، اما با این روش عمر زمین را حدود 5/4 میلیارد سال تعیین نموده اند.[1]

 

 

       دره سد نهرین (حمام مرتضی علی ) پر از مردمان مشتاق اکوتوریسم                                                                                     

 

ردیف

شرح پارامترها و متغیرهای دیواره سنگ آهک دره نهرین طبس ،   تاریخ   4/1/87

 تعداد کل

I

اندازه (دیواره سنگی دره ) : ، ارتفاع از زمین 5m.

 

II

 زاویه شیب: زاویه شیب 90 درجه   .

 

III

 جهت قرار گرفتن بوم :  جنوب.

 

IV

 تعداد نقوش  و نوع نقوش: بزکوهی 17 مورد .

 17  مورد

V

  میزان هوازدگی نقوش : رنگ بستر.

 

VI

  اندازه  نقوش حکاکی شده :  تقربیاً   2تا  14 سانتیمتر.

 

VII

میزان عمق حکاکی ها : 1 تا 2 میلیمتر.

 

VIII

جهت قرار گرفتن نقوش : 4 نقش روبه چپ ،13 نقش روبه راست.

 

IX

ابزارهای بکار رفته جهت حاکی ها : سنگ ، استخوان حیوانات و فلزات .

 

X 

نوع حکاکی ها : همه با ضربه زدن های (کوبشی، Pecking) دقیق با ابزارهایی همچون : سنگ برسنگ ،استخوان برسنگ و فلز برسنگ خلق شده اند و از نوع سنگ نگاره های حکاکی شده منفی می باشند. (petroglyphs). 

 

XI

قدیمی ترین نقوش و آثار : نقش چند بزکوهی ، 3تا5 ق.م.

 

XII

میزان خدشه های وارد شده : خدشه های طبیعی بسیارزیاد  و اصلاً خدشه انسانی وارد نشده ،چون قابل مشاهده نیستند.

 

XIII

جنس سنگ و رنگ بوم  :  از نوع سنگ آهکی تیره

 

XIV

ویژگی های مشترک و پیوستگی سنگ نگاره ها: سنگ نگاره های طبس چهار ویژگی و پیام مشترک با کل سنگ نگاره های ایران دارند.

1 – وجود 90 درصد  نقوش بزکوهی باسبک و طرح های مشابه در کل ایران.

2- تاریخی بودن کلیه نقوش حکاکی شده باسبک و طرح های مشابه در کل ایران.

3- وجود هنردر آنها ( هنرهای صخره ای) همگون با کل سنگ نگاره های ایران.

4- انگیزه 90  در صد  نقوش حکاکی شده ریشه در اسطوره های ماقبل تاریخی دارد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
دره سد نهرین (حمام مرتضی علی ) در کنار یکی از همسفران و  پژوهشگر نیشابوری (اقای داود شاه پسندی) دوم فروردین ماه 87

 


[1] - مدرسه اینترنتی تبیان ، ذوالفقار دانشی

 

 

 
 
 
 
                                   
موسسه اطلاع رسانی و نشر دیجیتال آسمان.هرگونه برداشت متن و تصاوير با ذكر منبع بلا مانع است
 Powered By: پورتال پالیز-Paliz Portal