جمعه 19 شهریور 1389   
 
 
تغيير زبان
فارسي
English
 
جستجو
 
 
مديريت محتوا
 

گزارشی از سنگ نگاره های باغبادران

 

دوست عزیز و پژوهشگر جناب آقای علی رضوانی جهت دیدار از سنگ نگاره های حاشیه زاینده رود، بویژه دیار باغبادران دعوتی از نگارنده بعمل آوردند. در تاریخ 28/4/87 به عزم دیدار از سنگ نگاره های کشف شده توسط ایشان و دیگر دوستان عزیز، عازم آن دیار شدیم، ساعت 5/4 صبح از مبدا، به طرف باغبادران که حدود 65 کیلومتری غرب اصفهان واقع است،حرکت کردیم . باتوجه به توقف هایی که در بعضی نقاط، درمسیر داشتیم ساعت 9 صبح به آنجا رسیدیم ، بعداز پذیرایی و مهمان نوازی پدر بزرگ ایشان، جناب آقای غلامعلی رضوانی که از نویسندگان و شعرای این دیارند ، به دیدن آبشار شاه لولاک چرمهین که تا باغبادران مسافتی حدود ده کیلومتراست ، رهسپار شدیم .
 

   
بعداز طی طول دره ، به آبشاری رسیدیم که متاسفانه بعلت خشکسالی آخرین قطرات آب خود را به کسانی که برای استراحت روز جمعه به آنجا آمده بودند ، تقدیم می کرد . کوه های سترگ و سر به فلک افراشته که جنس آنها ازسنگ های دولومیت بود، فضای خاصی را درذهن بیننده متبادرمی ساخت . به اتفاق علی آقا به بالاترین نقطه دره که قطرات آبها بهم می پیوستند رسیدیم . دوست خوبم مرا به دیدن دوکتیبه که برتخته سنگ های غول پیکر، باخطی خوش حکاکی شده بودند ، راهنمایی کرد. کتیبه اولی بعلت ریزش قطرات مسمتر آب آبشار بسختی قابل مشاهده بود، ولی کتیبه دوم دریک چارچوب مستطیل شکل برآن نصیحتی  به شکل حکاکی مثبت صورت گرفته بود و در زیر آن تاریخ 1108 قمری یعنی حدود 320 سال پیش را نشان می داد . کمتر کسی از آن جماعت را می توان دید که به این نوشته ها توجه داشته باشند. بعد از تفحص از دیگر تخته سنگ ها، به طرف باغبادران مراجعت کردیم .
 

 
راننده وسیله نقلیه ما استاد گرامی جناب آقای غلامعلی رضوانی پدر بزرگ علی آقا بودند که فرهنگ دوستی و عشق به مردم او برای من تحسین برانگیز بود . آنقدر آن عزیزان سواحل زاینده رود را برای کشف سنگ نگاره ها، تفحص و بررسی کرده بودند که چشم بسته می دانستند روی کدام تخته سنگ چند نقش و چه نقشی وجود دارد. بعد از گذر از جنوب رودخانه زاینده رود، به طرف شمال غرب زاینده رود که جاده ای خاکی و پراز پیچ و خم  بود، رسیدیم.نوع سنگ ها بسیارسخت و ناصاف بودند . ظاهراً جنس آنها از سنگ آهک Limestone بود، نقش پذیری آنها بسیارسخت و دشوار است، لیکن نیاکان ما براساس انگیزهای مقدس خود نقوش مختلفی را بر آنها حک کرده بودند که هرکدام از آنها براساس ایده خاصی نمود یافته بودند . در جنوب غرب، درکنارتخته سنگی غول پیکر،غاری کوچک وجود داشت که در آن آثاری از رنگ های سیاه به چشم می خورد که احتمال روشن کردن شمع و دود ناشی از آنها مشهود بود و موید مقدس بودن این محل در ادوار کهن می تواند باشد.
 
    در اینجاهم، چون دیگر نقاط ایران بیشترین نقوش تکراری بزهای کوهی یا استلیزه شده آنهاست که به چشم می خورد . اطراف
 
این تخته سنگ غول پیکر که معمولاً تکه سنگ های تشکیل دهنده آن گرد بودند ، پر از انواع نقوش بود  که نگارگران هنرمند باسختی تمام آنها را حکاکی کرده بودند. نقوش به علت محفوظ بودن ازآسیب های عوامل طبیعی، انگاری یک هفته قبل حکاکی شده بودند. رنگ حکاکی ها اکثراً سفید متمایل به نخودی بود که درنوع خود منحصربفردند.
اکثرنقوش بزهای کوهی استلیزه شده بودند که غربی ها به آنها فنجان نما یا  Cup Markمی گویند.
 
نقش نمادهای زایندگی که در دیگر نقاط دنیا هم شبیه به این نمونه ها وجود دارند که به آنها cup marks می گویند با رمز و رازهای متفاوت از ایران.
 
این نماد ها، ظاهراً با پیام های مستتر متفاوت در کشورها و قاره های مختلف روی کره زمین نیز وجود دارند  که  بدین قرارند:

)Africa. South Africa. ceania. Australia. Canada. United States. Arizona. California. Colorado. Kansas. Minnesota. Missouri. New Mexico Ohio. South Carolina. Texas. Central merica. Nicaragua. South America. Uruguay. Europe. France. Italy. Norway. Asia. India. Afqhanistan. Khowar. Pakistan. Azerbaijan.Armenina)

نقطه ای که در مرکز دایره قرار دارد و اندازه آن متفاوت می تواند باشد به فنجان نما یا ((Cup و دایره ای که اطراف این نقطه را در برگرفته به رینگ Ring) ) معروف است ، این دایره ها که نقطه هایی در وسط آنها قراردارد را نگارنده درایران ، به معنی در خواست آب ، زایندگی و فراوانی نعمت می داند که در اکثرنقاط ایران در کنار رودها ، چشمه ها و حتی روی سفال های هزاره های پنجم تا اول پیش از تاریخ نیزدیده می شوند و از همه جالب تر این نمادها در سنگ نگاره های کشورهای افغانستان و پاکستان نیز تکرار شده وقابل مشاهده اند.
شاید هنرمندان حکاک از خداوند یا فرشته ناجی مشی و مشیانه در خواست آب داشته اند که این عنصر حیات بخش و زاینده همیشه فراوان باشد ، چراکه آب مایه زایندگی و فراوانی نعمت و برکت است.
نگارنده نام زاینده رود را با این نمادهای در خواست فراوانی آب و زایندگی که برروی سنگ های سخت سواحل زاینده رود حک شده اند بی ارتباط نمی داند ، چه بسا که نام زاینده رود در هزاران سال پیش، ازاین نمادهای زایندگی و فراوانی نعمت که به تعداد زیاد بر سنگ های سواحل این رود خانه حک شده اند برگرفته شده باشد که برای قطعیت نیاز به مطالعه و بررسی بیشتر است. بعداز دیدن این آثارکهن و پر از رمز و راز  به محلی که پیش بینی شده بود باز گشتیم .
 

فرم تلخیصی گزارش :

ردف

شرح پارامترها و متغیرهای سنگ نگاره های باغبادران ،   تاریخ   28/4/87

 

I

اندازه (درقطعه های پراکنده) : ، ارتفاع از زمین: از یک تا پنج متر   .

 

II

 زاویه شیب: زاویه شیب متفاوت و اکثراً تند  .

 

III

 جهت قرار گرفتن بوم :  متفاوت ، پراکنده اکثراً شرق و جنوب شرق  .

 

IV

 تعداد نقوش و نوع نقوش بنظرنگارنده : بزکوهی بیش از 17 مورد ودیگر نقوش گربه سان دومورد، انسان سه مورد، نمادها و نقوش نامشخص دوازده مورد.

تعداد کل قابل شمارش 34 مورد

V

  میزان هوازدگی نقوش : رنگ بسترکم ، روشن و ترکیبی.

 

VI

  اندازه  نقوش حکاکی شده :  تقربیاً از  2 تا 12cm.

 

VII

میزان عمق حکاکی ها : 1 تا2mm.

 

VIII

جهت قرار گرفتن نقوش : متفاوت و غیرقابل سنجش.

 

IX

ابزارهای بکار رفته جهت حکاکی ها : سنگ ، استخوان حیوانات و فلزات .

 

نوع حکاکی ها : همه به روش ضربه زدن های دقیق و پی درپی بوجود آمده اند و ازنوع   Petroglypsهستند.  ( کوبشی  Pecking

 

XI

قدیمی ترین نقوش و آثار : نقش چند بزکوهی ، باتوجه به دیگرنمونه ها درایران 3تا5 ق.م.

 

XII

میزان خدشه های وارد شده : خدشه های طبیعی کم و خدشه انسانی خوشبختانه  اصلاً وارد نشده ،چون قابل مشاهده نیستند.

 

XIII

جنس سنگ و رنگ بوم  :  از نوع سنگ آهکی  Limestone  

 

XIV

ویژگی های مشترک و پیوستگی سنگ نگاره ها: سنگ نگاره های باغبادران ازچهار ویژگی و پیام مشترک با کل سنگ نگاره های ایران برخور دارند.

1 – وجود 90 درصد  نقوش بزکوهی باسبک و طرح های مشابه در کل ایران.

2- تاریخی بودن کلیه نقوش حکاکی شده باسبک و طرح های مشابه در کل ایران.

3- وجود هنردر آنها ( هنرهای صخره ای) همگون با کل سنگ نگاره های ایران.

4- انگیزه 90  در صد  نقوش حکاکی شده ریشه در اسطوره های ماقبل تاریخی دارد.

 

 











 

 
 
 

 باکشف سنگ نگاره های حاشیه زاینده

رازنام گذاری زاینده رود مشخص می شود.

 

       باکشف تعداد دیگری از سنگ نگاره ها درجنوب شرق زاینده رود درمنطقه باغبادران توسط دوتن ازجوانان آن دیار به نامهای آقایان علی رضوانی و مسعود فتحی برگ جدیدی از تاریخ کهن آن دیار آشکارمی شود.سنگ نگاره های کشف شده شامل : بزکوهی ، انسان درحالت های مختلف ، حیوانانی دم عقربی { گربه سانان ،ببر، پلنگ ، یوزپلنگ، گربه وحشی و...) و بعضی نمادهای نامشخص، واز همه مهمتر نقوش دایره های تودر توست،درمرکزدایره بزرگ، دایره کوچک تری حکاکی شده است . این نماد استلیزه شده بزکوهی روی سفال های عیلامی است. 
       دایره بزرگ درایران باستان نماد ماه هم بوده است ( نشان نگهبانی ماه تا پایان دوره ساسانی ) و دایره کوچکتر که در مرکز دایره بزرگتر قرار دارد، نماد درخواست آب، زایندگی و فراوانی نعمت است که در دوران عیلامیان برروی سفال های آبخوری و سفال های نگهداری غذا زیاد دیده می شود. (هزاره اول تا پنجم پیش از میلاد )

      
 
          نمونه های ارسالی توسط آن دوستان شبیه به اکثر نمونه های کشف در دیگر نقاط ایران است که اغلب درگذر آب می باشند و در قالب های بسیار ساده ولی هنرمندانه حک شده اند که انسان های آن دوران با دیدن آنها دقیقاً به فلسفه وجودی آنها پی می برده اند. این نقوش دردوران کهن مقدس بوده اند و دردوره های بعد، دیگر انسانها هم به پاس احترام به آنها یک نقش همگون آنها در کنار یا حتی روی آنها حک می کردند به طوری که نقوش جدید روی نقوش قدیمی ترواقع می شدند . این ابراز احترام و تقدس در بعضی .از روستاهای ایران هنوز هم ادامه دارد و برآنها شمع های بسیار روشن  می کنند  و نیاز می بندند، بدون اینکه انگیزه حکاک را در هزاران سال پیش بدانند.
     به نظر نگارنده نام زاینده رود باسنگ نگاره های نمادهای درخواست آب، زایندگی وفراوانی نعمت بی ارتباط نمی تواند باشد، زاینده رود هم ، چون دیگر رود خانه ها بستر زایش تمدن های کهن بوده است که شاید روزی تمدنی همانند جیرفت و شوش در اطراف آن کشف شود. بعید نیست که در شش یا هفت هزارسال پیش نیاکان ما زاینده رود را با نماد زایندگی مرادف می دانسته اند ، زاینده رود یعنی معنی نمادها و معنی نمادها یعنی زایندگی و فراوانی نعمت است، کما اینکه ما هر آنچه از زاینده رود می بینیم زایندگی و فراوانی نعمت است که زندگی نیاکان ما وابسته به آن بوده است .
نیاکان دورما از فرشته ناجی مشی و مشیانه  در خواست فروانی آب ، زایندگی و فراوانی نعمت داشته اند، 
     هنر آن است که باساده ترین شکل بتواند در طول تاریخ با انسان های ادوار مختلف حرف بزند و نیاکان ما از این مهم چه خوب گذر کرده اند. دایره ای بزرگ با دایره ای کوچکتردرمرکزش به بزرگی و عظمت زاینده رود معنی ورمز و رازی در خود جای داده است .این نشان از یک ملت هنرمند و پیشرفته دارد که برای شناخت آن زمان و تحقیق بسیار لازم است.

درپایان لازم به ذکر است که این دایره های تودر تو در بین سنگ نگاره های کشورهای همسایه همچون افغانستان و پاکستان نیز وجود دارند که اغلب در کناررودهای پر از آب یا دره های پراز آب چشمه ساران خلق شده اند.

  سنگ نگاره های افغانستان (Afghanistan Petroglyphs )

On a huge boulder by the side of a bridge over the Kokcha River some 11 km; 7 mi. south of Jurm you will find numbers of petroglyphs. For the next four kilometers, as a matter of fact, the whole valley is strewn with boulders covered with petroglyphs depicting men with bows and arrows, wild goats, and one unique motif showing a snake swallowing a goat while the sun shines above. It is an amazing and extraordinary collection, most of which is of prehistoric origin1


 

یک نمونه از سنگ نگاره های افغانستان بزکوهی با نماد زایندگی بر فراز آن

 اگرشما از کنار رودخانه کوکچا Kokcha عبور کنید تعدادی نقوش می بینید که چهار کیلومتر بعد یک دره می بینید که پراز نقوش بز کوهی ، انسان کماندار و یک مار که در حال بلعیدن بز کوهی است درجایی هم خورشید در حال درخشیدن است که به دوران ماقبل تاریخ مربوط می شوند.

 توضیح نگارنده :

 خورشید ی که ذکر شد . خورشید نیست بلکه نمادی از آب ، باروری و فراوانی نعمت است و برروی سفال های هزاره چهارم و سنگ نگاره های ایران نیز فراوان دیده می شود.

 

برای اطلاعات بیشتر به کتاب: موزه های، سنگی هنرهای صخره ای (سنگ نگاره های ایران ) اثر نگارنده مراجعه نمایید.



   


سنگ نگاره های باغبادران
 
به همت دوتن از جوانان پژوهشگر شهرستان باغبادران از توابع استان اصفهان سنگ نگاره هایی در حاشیه شمالی زاینده رود ، در غرب شهر اصفهان کشف شد ، این سومین محوطه سنگ نگاره دار بعد از گلپایگان و خوانسار در استان اصفهان است که سنگ نگاره های ماقبل تاریخی درآنها کشف می شود ، نقوش کشف شده در سه دوره متفاوت حکاکی شده اند.
 
 

  - نگاره هایی با رنگ سفید، متعلق به دوره های حداکثر 400 ساله.

 - سنگ نگاره هایی با رنگ های متمایل به نخودی که از نظر قدمت از انواع ذکر شده قدیمی ترند و تقربیاً بین     1800 –1300 سال قدمت دارند .

 - سنگ نگاره هایی که رنگ حکاکی آنها شبیه به رنگ بستر و بوم شده، قدمتی بیشتراز دو نمونه ذکر شده دارند و اغلب ماقبل تاریخند.سالیابی سنگ نگاره ها درایران براساس نمونه هایی که تاریخ یا نوشته دارند گمانه زنی می شود و از ابزار ها و تکنولوژی علمی (رادیوکربن و تحلیل ریز فرسایش ) استفاده نمی شود ، چرا که در دسترس نداریم.

برای مثال :

 -حکاکی های با خطوط عربی یا کوفی، سفید تا متمایل به نخودی کم رنگ است،قدمت آنها تقربیاًبین 1400 -400 سال است، البته بستگی به جهت نگاره و موقعیت عمودی یا افقی آن نیز دارد.

 - نمونه حکاکی هایی که رنگ آنها نخودی تیره است از روی سنگ نبشته هایی با خطوط پهلوی قابل گمانه زنی هستند.

- نقوش حکاکی کم رنگ و بی رنگ با خطوط هندسی عیلامی قابل تشخیص اند که اغلب ماقبل تاریخ هستند .

البته هرکدام از موارد مذکور، با موقعیت آب و هوایی ، جهت و ضریب شیب بوم رابطه مستقیم دارند. دربین سنگ نگاره های کشف شده در کوه ها و دره های شهرستان باغبادران بیشترین نقوش متعلق به دوره تاریخی و حتی دوره اسلامی می باشند و در بین آنها دو نقش روی هم دیده می شود که نقش زیرین متعلق به ماقبل تاریخ است و نقش رویی متعلق به دوره قبل از اسلا م است که این اعلام نظرها براساس تشخیص از روی عکس هایی است که جناب اقای علی رضوانی برای نگارنده ارسال داشته، البته جهت اعلام نظر قاطع نیاز به مطالعات خیلی بیشتری است ، جالب اینکه این دونقش کهن ، دوبزکوهی هستند که بزکوهی در ایران باستان، از جایگاه خاصی برخوردار بوده که در اینجا مجال به توضیح نیست.

 نقوش کشف شده شامل :

 * نقوش انسان در حالت های مختلف

* جانوران دم عقربی که شباهت به گربه سانان (ببر ، پلنگ ، یوزپلنگ ، گربه وحشی و... ) دارند .

*بز های کوهی

   ظاهرآ دولایه نگارگری روی هم صورت گرفته که حکاکی زیرین متعلق به دوره ماقبل تاریخ است که رنگ آن هم گون رنگ بستر شده است

بایدتوجه داشت که رودخانه زاینده رود و غارهای موجود درکوه های اطراف، وجود تمدن و زندگی در اعصار کهن را در حاشیه آن اجتناب ناپذیر می کند، نظر باینکه بوم های کشف شده که دارای حکاکی هستند از کیفیت خوبی برخوردار نیستند، قطعاً در نقاط دیگرحوالی رود خانه آثار نگارگری بیشتری از انسان های ماقبل تاریخ ، قبل ازاختراع خط، اندیشه های خود را در قالب تصاویر در درون و بیرون غارها حک (petroglyphs)یا تصویر (Pictographs ) کرده اند که به خطوط اندیشه نگار یا هیروگلیف معروفند، که هرکدام باز گو کننده یک اندیشه یا اعتقاد مقدسند که دراینجا مجال پرداختن به آنها نیست.
 
 

 سنگ نگاره های شهرستان باغبادران به همین نقاط ختم نمی شود ، قطعاً در کوه ها و دره های اطراف که از نوع بوم های سنگی بهتری برخوردارند (سنگ های رسوبی ) نمونه ها و تعداد خیلی بیشتری وجود دارد که نیازمند عزمی همگانی و سیستماتیک است که انشاالله با تلاش جوانان آن دیار به زودی شاهد کشف نمونه های بیشتری از آنها خواهیم بود و ورقی جدید برتاریخ و هنر بی بدیل این سرزمین اضافه خواهد شد. در پایان از شوق و اهتمام وصف ناپذیر دوستان خوبم جناب آقای رضوانی و فتحی نیز تشکر می کنم .

. با احترام – محمد ناصری فرد