سنگ نگاره های لاخ مزار

   در فاصله 29 کیلومتری جنوب شرقی بیرجند و بر جبهه غربی روستای ((کوچ)) اثری شگفت انگیز و منحصر به فرد وجود دارد که به ((لاخ مزار )) معروف است لاخ مزار صخره ای است از جنس ((سر پانتین)) با رویه براق و یشمی رنگ که بر بدنه کوهی بنام ((چل بغیاج))و مشرف بر کوچ تکیه زده است. سطح سنگ تقریباً مستطیل شکل با کناره های شکسته نامنظم و ابعاد آن به طور متوسط 5/4×5/5 متر می باشد. لاخ مزار نزد مردم کوچ و روستاهای اطراف از احترام و تقدس برخوردار و به عنوان زیارتگاه مورد توجه است. ظاهراً نشانه ای که به آن جنبه تقدس بخشیده و توجه مردم را به آن جلب کرده، رد پنجه هایی است که بر سنگ حک شده و در باور مردم نشان دست(( اولیاءالله )) و شفا بخش هستند. وجود چشمه جوشان زیر لاخ مزار بر کناره دره ای که در گذرگاه اصلی از میانه (( کوه باقران)) بوده در طول زمان رهگذرانی را ترغیب کرده تا افکار و اعتقادات و مقاصد خود را در قالب نقش و نشانه و کتیبه بر روی سنگ کنار چشمه حک کنند که اکنون مجموعه آنها به لاخ مزار اهمیت تاریخی داده و آن را به عنوان مجموعه ای از نقش و کتیبه در اورده است. ظاهراً کهن ترین نقش های لاخ مزار، نقش های ساده انسانی و گیاهی است که بر سنگ حک شده اند و جدیدترین نوشته ها نسبتاً که درشت و به کمک چکش یا قلم آهنی کنده شده اند، کلمه مبارکه (الله)) یا ((علی)) هستند، این کلمات معمولاً بر نقاطی نوشته شده اندکه بیشترین خطوط و نقوش کهن برآن نقاط نقش بسته و در نتیجه بخش عمده ای از نقوش قدیمی تر زایل شده است. بر رویه لاخ مزار بیش از سیصد مورد نگاره تا به حال شناسایی شده و مسلم است که تعداد آنها در گذشته بسیار بیشتر بوده و به علت متلاشی شدن سنگ از میان رفته اند.

 

در اردیبهشت ماه سال 1371 به وسیله هیأت بررسى و شناسائى آثار باستانى شهرستان بیرجند به سعى و کوشش آقایان رجبعلى لباف خانیکى و رسول بشاش، تخته سنگى به ابعاد 3/5× 5 متر در روستاى کوچ نهارجان که در 25 کیلومترى بیرجند واقع است، کشف شد که برروى آن مجموعه بى نظیرى از کتیبه‏ها و نقش ها است که با دقت و تیزبینى زیاد مشاهده مى‏شوند. سبک و فرم اشکال حک شده متعلق به دوران میان سنگى (12000-20000 سال پیش) مى‏باشد. این کتیبه‏ها ونقش‏ها به منزله کتاب تاریخ ارزشمندى است که فرهنگ و تمدن این خطه از خاک میهن اسلامى را از حدود 17 هزار سال پیش تاکنون معرفى مى‏کند. بر صفحه صاف وعمودى لاخ مزار، نقش و نگارهاى فراوانى نقش بسته است که تعداد قابل تفکیک و شمارش آن به 307 مورد به شرح زیر مى‏رسد :

    نقش‏انسان 32 مورد نقش حیوان 33 مورد. نقش گیاه 22 مورد. نقش‏هاى ناشناخته 68 مورد .علائم ونشانه‏ها 25 مورد کتیبه‏ پهلوى، اشکانى وساسانى 81 مورد .کتیبه عربى 34 مورد کتیبه فارسى 8 مورد.

مطالعات انجام شده بر روى نقش‏ها تابه حال نشان داده است که این سنگ نگاره‏ها از قدیم‏ترین ایام، جنبه تقدّس داشته و احتمالاً اردشیر بابکان به زیارت این سنگ آمده و نقش قباد ساسانى و همسرش بر روى سنگ حک شده است. این سنگ نگاره بدون اینکه نقش و نگار آن برکسى مشخص باشد، از قدیم الایام در نزد روستائیان کوچ نشین به تخته سنگ لاخ مزار موسوم بوده است.

سنگ نگاره‏هاى گازار

       گازار مرکز دهستان شاخنات از بخش مرکزى  بیرجند مى‏باشد. در شمال روستاى گازار در مسیر دره‏اى معروف  به      (( تنگه رود)) که به » غارننه« منتهى مى‏شود در دومنطقه نقوشى بر روى صخره حک شده است. سنگ نگاره اول در فاصله 100 مترى »غارننه« و در سمت چپ »تنگه رود« بر سینه صاف صخره حک شده است. تصویر دو بزکوهى و یک اسب سوار در این سنگ نگاره دیده مى‏شود.

سنگ نگاره دوم به فاصله 50 مترى »غارننه« و در محل پیچ رودخانه در سمت راست و در ارتفاع شش مترى بر روى صخره‏اى صاف، نقوش و احتمالاً خطوطى حک شده است. متأسفانه به‏دلیل طول زمان و عدم آگاهى و بصیرت رهگذران این نقوش تقریباً مخدوش و غیر قابل تشخیص است.

این سنگ نگاره نشان‏دهنده حضور اجتماعات انسانى بیابان گرد مى‏باشد و نیز ممکن است دلالت بر حضور اقوام ساگارتى(18) دراین منطقه باشد )1

1 - على حسن‏آبادى – بیرجند